अवजारांची दसरा दिवाळी अंघोळ

Latepost Dasara ... 

गेल्या वर्षीचा पावसाळा जरा लांबलाच अन् दसरा आला ... वर्ष सरतोय तरी हा व्हिडीओ समोर येतो अन् आठवणींना उजाळा देत आनंद देऊन जातो. दिवाळीला सुवासित तेल उठणं लावून लेकरांना अंघोळ घालावी तशी वर्षातून एकदा लोखंड धातूच्या अवजारांचा तेलाने अंघोळ घालावी अन् आळसावलेली कटर प्लायर हतोड्या कामासाठी सज्ज व्हावेत....‌

2002 ला पाच वर्षाचा चित्रकला अभ्यासक्रम पुर्ण झाला .. दोन वर्ष शिक्षिकेची नोकरीही सांभाळली अन् हळूहळू चित्रप्रदर्शनांची  सुरूवातही झाली. पक्कड हातोडी वगैरेंची ओढ पुर्वीपासूनच होती. छोटे छोटे कोर्सेस करत मेटल इनॅमलींग ( मीनाकारी) साठी फर्नेस घेतल्या. माझ्या मेटलच्या ट्रेनरने अवजारे मिळवण्याचे ठिकाण शेवट पर्यंत सांगितले नाही. कामासाठी छोटीशी स्वच्छ जागा तयार झाली. अधूनमधून काम करत राहिले. त्या दरम्यान अनिश तामिळनाडूत एका लोकल कलाकाराकडून मंदिरासाठी तयार केले जाणारे तांबं धातूतील मेटल रेपोझी शिकला होता पण शिक्षक तामिळ असल्यामुळे पारंपारीक नावांची व पद्धती समजण्याची अडचणही झाली. ह्यातील बरीचशी अवजारे तामिळनाडूतील कांचीपुरम जवळील एका गावातून मिळवली. मदत करणार्या तिथल्या मित्राने हे टूल बनवणार्या कामगारांना दारू पाजून अवजारे मिळवली होती. 

सुरूवातिला जुगाड करत काही व्यावसायीक स्वरूपाची कामे हाताळली. त्या काळात ना नफा ना तोटा तत्वाने खाऊनपिऊन अगदी सोबतचे हेल्परचा चांगला फायदा करून अशी कामे पार पाडली. एक एक काम दोनतीन महिने रात्रंदिवस एक करून धम्माल केली . 

कधीतरी आठवण आली की ह्या माध्यमात खेळते. एकवीस वर्ष लोटली . पधवीधर चित्रकार म्हणून वावरताना इतर माध्यमं हाताळणे म्हणजे ' चेरी ऑन द टॉप ' असते हे अनिश आणि मी नेहमीच अनुभवत आलो आहे. पाच वर्षांत दृष्य कलाकार म्हणून बरीच परिमाणं हाताळली जातात त्यामुळे इतर माध्यमं एकदा पद्धत कळाली की सहज आणि अगदी व्यावसायीक दृष्टीकोनातून हाताळणे सोपे जाते. 

म्हणतात ना ... 

आधी कविता समजायला शिका ... मग वाद्य आणि गायनाचा सराव सुरू करा ... त्यातून अभिनय जमू लागला की नृत्य अंगिकारा .... 

तसेच आधी पेन्सिल .. मग पेसटल .. जलरंग .. तैलरंग व इतर .

सरावाने मुर्त .. अमुर्त... रियालिझम .. ऍबस्टरॅक्ट यातील फरक रसिकाला कळतो. निसर्ग मुर्त सोबत अमुर्त ची ही झलक देत असतो. ज्याचा नझरेचा सरावच नाही त्याला अमुर्त असे काही कधीच कळत नाही. 

 चित्र म्हणजे टू डायमेंशनल .. द्विमीत डिझाइन समजायला लागले की थ्री डायमेंशनल .. त्रिमीत हळू हळू जमू लागते.  तरी बरेच शिकायचे उरलेले असते पण पाऊल खुणा पाहिल्यावर असे दिसते की जे घडलंय ते ही खूप सुंदर आणि नाविण्यपुर्ण आहे. तरी धडपडावे अन् नवे काही शोधत रहावे कारण आपण कलाकार आयुष्यभर एक अभ्यासक असतो ! 

       ......... Bhavna Sonawane . September 2023.

असंख्य तुकडे चित्राचे ....

एका ,आठ बाय चौदा  आकारमानाच्या चित्राचे तुकड्यांनी काढलेले फोटो  आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या शेकडो रचना ... 

तो प्रत्येक तुकडा एक वेगळे चित्र जणू ... 

1995 फाउंडेशन वर्गात शिक्षकांनी वर्षाच्या शेवटी घेतलेल्या दोन असाइनमेंट मध्ये कागदावर ' चित्र ' विषय हाताळला होता.  छोटीशी एक बाय एक इंच खिडकी करून कागदभर  खिडकी फिरवायची. प्रत्येक खिडकी एक वेगळे चित्र म्हणून तितकीच ताकदीची वाटायलायला हवी ...हा नियम ... 

आजही तोच नियम घेउन चित्र जगत असते .. मजा येते असे काम करायला.... ! 

एका मोठ्या चित्राचे डोळ्यांनी हजारो तुकडे पाडायचे .. सगळेच वेगवेगळे अनुभवायचे आणि सगळ्याच रचना वेगवेगळ्या आणि परिपुर्ण .. सर्व भावले की झाले चित्र पुर्ण.

 मग त्यात प्लेन रंगाचा ब्रश स्ट्रोकही सामावलेला असतो आणि सुखात नांदत असतो .. प्रत्येक बारीक आकारही डोळ्यातून सुटेनासा होतो. 

जणू त्यावर वर्षभर काम चालत रहावे ... !! 

 ...... Bhavna Sonawane. 2023. July 27.

नऊवारी व लावणी ..

मी व सोसायटीतील इतर मुलं तिला मावशी म्हणत असू. कमला करगुटकर (अनघाची आई) ही माझ्या आयुष्यातील महत्वाची व्यक्ति. एकाच सोसायटीत राहत असल्यामुळे खूप धम्माल करायचो. अनघा पेक्षा ती माझी अधिक जवळची मैत्रिण झाली होती. इ. दहावीत शिकत असताना नाताळच्या सुट्टीत सर्व मुलांना घेऊन आम्ही जवळ जवळ तीस पस्तीस सोलो .. ग्रूप  .. इ. नृत्य , मंगळागौर  व स्कीट बसवले होते. अगदी नर्सरी च्या मुलांपासून ते कॉलेजला शिकणारी अनघा .. सर्वच होतो त्यात .  

एक लावणी तू कर असं म्हणताच काष्टा नेसावा लागणार म्हणून मी नाक मुरडलं होतं आणि मी किती चुकते आहे हे मावशीने सांगितले.  लावणी ह्या नृत्यशैलीचे महत्व व बारकावेही समजावून सांगितले. नऊवारी साडी सुटसुटीतपणे  नेसायला शिकवली. माझे सुरूवातिचे नाच मावशी व अनघा बसवत असे. फिल्मी गाणी निवडण्यापासून ते ड्रेसही आम्ही तिघी मॅनेज करत असू. एखादे गाणे निवडले की त्या गाण्यातील ठराविक नटीचे हावभाव व बॉडी लॅंगवेज नीट टिपून घ्यायचे हा प्रयत्न. मग नृत्य त्या शैलीत बसवायचे. घरात उपलब्ध असलेल्या कपड्यांपैकी तो ठराविक पोशाख तयार केला,मावशीचे सोन्चांयाचे पाणी चढवलेले चांदिचे दागिन्कीयाने सजले की स्टेज वरची राणी मीच जणू ! 

फोटोतील गुलाबी साडी अनघाच्या आजीची. ती खूप जुनी ठेवणीतली डाळिंबी  रंगाची इंदुरी साडी जी मी बर्याचदा नेसली... शेवटी विरली. 

लावणी व नऊवारी साडीवर तेव्हापासून माझे प्रेम जडले. पुढे कॉलेजला वर्गाची मंगळागौर व त्यासाठी नेसलेल्या साड्या, तो धम्माल दिवस .. ती स्पर्धा आणि जिंकलेले पहिले बक्षीस आजही आठवत.  आम्ही मुलींनी मिळून मुलांनाही एका गाण्यासाठी नऊवार साडी नेसायला मदत केली होती. 

कित्येक लावणी व त्यातही फ्युजन तयार करून कॉलेजच्या सोहळ्यात सादर केले. बक्षीसही जिंकली. त्याच दरम्यान भरतनाट्यम ही शिकायला घेतले. नंतर जगण्याच्या धडपडीत हे सर्वच विसरले ... 

     .... Bhavna. July 14.2023.

चित्राविषयी काही ..

राग येत नाही पण हसू येतंय .. 

एखादा व्यक्ति हौस म्हणून एखादे गाणे गुणगुणणारा स्वत:ला  गायक म्हणवतो का ? 

फार तर फार  कराओकेची साथ घेऊन गायील. 

तसेच वरातीत नाचणारा स्वत:ला नर्तक चा टॅग लावून फिरत नाही नं ... 

पण हल्ली चार चित्र वेडीवाकडी नक्कल करता आली की  लगेच स्व: घोषीत चित्रकाराचा बायोडेटा  बनवून घेतात.  निव्वळ शाळेची इंटरमिडीयेट ग्रेड परिक्षा पास झालेलेही मी चित्रकार आहे असा दावा करतात. हल्ली कुठून कुठून फाइन आर्ट ची डिग्री सर्टिफिकेट जन्माला येइल काही सांगता येत नाही.   

कॉपीराइट हा प्रकार अस्तित्वात असल्याचे त्यांना माहित देखील नसते. एखाद्या आर्ट गॅलरी च्या चित्र प्रदर्शनासाठी  चित्रकार  निवडताना तर एक एक मजेशीर किस्से तयार होतात नै. 

ह्यात मी सेल्फ टॉट आर्टिस्ट बद्दल बोलत नाही.स्वत:मध्ये चित्रकलेची गुणं जाणून योग्य मार्गदर्शन, अभ्यास व नियमीत सराव करून त्यातील मोजकेच उत्तम कला सादर करतात व स्वत:ची शैली तयार करून त्यावर ठाम राहतात हा एक अपवाद आहेच 

कित्येक कलाकार पोटापाण्यासाठी आजकाल एक एक विषयाचे वर्कशॉप घेत आहेत. आता अशा वर्कशॉपचे पीक खूप घातक ठरू लागले आहे.  त्यात विद्यार्थी  काय शिकले .. काय व किती सराव केला .. खरंच बरोबर अभ्यास सुरू आहे का .. ह्याचे मुल्यमापन केले जात नाही. दोन चार दिवस सराव घेवून विषय संपवला जातो.  अगदी दहा वीस ची बॅच बाहेर पडावी तसे हे सर्टिफिकेट कलाकार मार्केट मध्ये व्यावसायीक चित्रकाराचा टॅग लावून फिरताना दिसत आहेत. आपण वापरत असलेले माध्यम किती अवघड आहे असेही ढोल पिटताना दिसतात. मुळात सर्वच माध्यम कितीही सोपे वाटले तरी तितके अवघडच.

पदवीधर चित्रकारांना अहंकार नसावा तेवढा अहंकार  खोटा बायोडेटा पुढे सरकवणारे दाखवतात.  चित्र कॉपी असल्याचे कबूल करत नाहीत.  वर मेरा इनस्टाग्राम अकाऊंट है .. मेरे पास चित्र के खरिददार भी है ... असे काहीसे उत्तर येते. 

हे वाढत चाललंय ... आणि वाढत राहणार .... 

कलाकृती छोटी असो वा मोठी ... स्वस्त असो वा महाग ... चित्र खरेदी करणार्यांनी नक्कीच कलाकारच तपासून पहायला पाहिजे म्हणजे कला क्षेत्रला योग्य न्याय मिळेल व कला रसिक दिशाहीन होणार नाही  !

               ........ Bhavna Sonawane

स्वागत थोरात ..

एकदा स्वागत सरांना विचारले होते .. सर तुमचे शिक्षण किती ? 

मी ? ... अगं मी खूप कमी शिकलोय. .. तू हसशील .. 

म्हणजे किती ? 

ते तूच ठरव किती असेल ... 

मग ह्या अंध मुलांसाठी कधीपासून काम करताय ? 

खूप वर्ष झाले आता .. अंध विद्यार्थ्यांच्या शिक्षण पद्धतीवर बालचित्रवाणीसाठी एका माहीतीपटाचे लेखन मी केले होते...

... हळू हळू लक्षात आले की त्यांची आकलन क्षमता भन्नाट असते पण जगात वावरताना अनेक अडथळे असतात. त्यातून मला ह्यांच्यासाठी काही न काही धडपड करायची दिशा मिळत गेली. मला आजही माहीत नाही ते किती शिकलेत. 

पण त्यांच्या आधाराने कित्येक मुलामुलींना आत्मविश्वास निर्माण झाला आहे. कित्येक खूप शिकले आहेत व खूप प्रगती केली आहे.

पर्वा ठाण्याला त्यांच्या मोबिलिटी वर्कशॉप मध्ये काही वेळा करिता गेले होते. येथे काठी प्रशिक्षण देण्यात येते. स्वागत सर व टीम प्रत्येकाला रसत्यावरून चालायला , पार करायला, खड्डे चुकवायला इ. गोष्टी शिकवतात. मी तेथे गेले तेव्हा एका खेळात अंध मुलांना आकार व सुवासाने भाजी व फळं ओळखायला शिकवण्यात त्यांची संपुर्ण टीम बिझी होती. त्यानंतर मुलांना गणिताचे आकडे लक्षात रहावेत म्हणून एक खेळ .. 

असे खेळा खेळातून ते त्या अंध मुलांकडून नाटकही करून घेतात म्हणे !  अपुर्व मेघदूत आणि तीन पैशांचा तमाशा मी पाहिलेत. ही दोन्ही नाटकं पाहताना त्यातील कलाकारांना आपल्यासारखे आकार .. रंग .. पाहता येत नाहीत हे आपण विसरतो इतके सहज हे कलाकार स्टेजवर वावरत असतात. 

किती बारकाईने मुलामुली अनेक गोष्टी शिकत घडत जातात हे लक्षात येते. त्यातूनच शेकडो अंध मुलांच्या मनात आत्मविश्र्वासही निर्माण झाला आहे .. कित्येक पदवी मिळवून आज चांगल्या पदावर नोकरी संभाळत आहेत. अनेकांची लग्नही झाली आहेत. 

 हॅट्स ऑफ टू स्वागत थोरात आणि सोबत काम करणारी त्यांची संपुर्ण टीम ..

      ...... Bhavna.

आयुष्याची बेरीज वजाबाकी...

स्वच्छ परिसर.. सुंदर परिसर.. निमीत्ताने..

हल्ली मला भडक रंग संगती नकोशी वाटते त्यामुळे हे प्रकर्शाने सुचत असावे. 

 स्वच्छ सर्वेक्षण निमीत्त कित्येक भिंतींवर स्वच्छ शहर .. सुंदर शहर लिहीत सुटतात ... हे काम कॉन्ट्रॅक्ट वर होते. मग ढिगभर फुटाप्रमाणे रसत्याला लागून भिंतींवर तुटपुंज्या पैशात साईन बोर्ड कलाकारांकडून लिहून घेतले जाते. 

तसेच बिना प्लानिंग रस्त्याच्या कडेच्या भिंती भडक रंगीत केलेले दिसतात ... रंग व काही स्लोगनच्या आधारे रसत्या कडील भिंतींवर द्विमीत पोस्टर रंगवली जातात. हे पण कधी कॉन्ट्रॅक्ट तर कधी शाळेतील मुलांना सोबत घेऊन केले जाते. हल्ली बर्याच संस्था धम्माल करत असे भिंती रंगवतात आणि काहीतरी सामाजिक कार्य  केले म्हणत मिरवताना दिसतात. पण आम्हा चित्रकारांच्या भाषेत तो निव्वळ एक खेळ आणि दिशाहीन रंगांची उधळण असते. ते कार्य करताना सोबत चांगला चित्रकार मार्गदर्शक ठेवायला हवा. 

रसत्याकडेने सुशोभीकरणाच्या नावाने  मिकी माऊस डोनाल्ड छोटा भीम .. डोरा..  वगैरे असे तेथे अनावश्यक कार्टूनही काढलेले दिसतात ... ते विषय त्या रहदारीत अनावश्यक असतात. 

सिटी प्लानिंग नावाचा विषय असतो की नाही .. सापडलेली भिंत रंगीत बनवणे एवढाच त्या मागील उद्दीष्ट असावा का? 

चित्र कुठे काढावे .. काय काढावे .. कसे काढावे आणि का काढावे ... ह्याच्या काही मर्यादा .. नियम अभ्यासले गेले पाहिजेत. चित्र काढण्यासाठी साजेशी जागा हवी आणि आकारमान व अर्थपुर्ण विषय हवे पण अर्थपुर्ण असूनही भिंत भरा हे कामासाठी कारण नको. कारण मुद्यांचा अभ्यास नसला की शहर स्वच्छ दिसण्या ऐवजी कचरा विणाही घाण दिसू लागते .

 पाश्चात्य देशांमध्ये ग्राफिटी चित्र प्रसिद्ध आहे आपण आपल्या पद्धतीने अनुकरण करतो पण नक्की कुठे कमी पडतो ते भिंती रंगवून घेणार्यांनी विचार करायला हवा. 

Abha Bhagwat नी अशी बरीच चित्र तयार केली आहेत ज्यात सौंदर्य शास्त्राचा अभ्यास दिसतो .. ते चित्र रंगवलेल्या परिसराचा पुरेपूर विचार करून केलेले जाणवते. तिच्या फेसबूक वॉलवर तिची कामे पहायला मिळतील. इतरही कित्येक छान कलाकार आहेत ज्यांनी भिंतींवर चित्र व रंगकामे खूप छान हाताळली आहेत. ते करताना निव्वळ ती तेवढीच जागा एक कलाकृती म्हणून मोहून घेतात आले पाहीजे. 

पण आपल्याकडे बरीचशी चित्र वार्डाचे सुशोभीकरण मुद्यात दबलेली दिसतात. आणि पुढे त्यांची पार्कींग जागा , कचरा कुंडी किंवा मुतारी ही होते.  माझ्या सारख्या अनेक कलाकारांना हा विषय सतावत असेल. 

खाली दिलेले काही विदेशातील फोटो मला आवडले ते इंटरनेटवरून घेतले आहेत. त्या सर्वांत अर्थ नाही पण लयबद्धता आहे. भडकपणा आहे पण तो त्या वातावरणाला आणि त्या फ्रेमला साजेसा आहे. असे मला वाटते. 

          ....... Bhavna.2022. Dec.