उधार एक मॅजीक है ..
मै आपको दुंगा आप गायब हो जाओगे !
खारघर मधील एका नामांकित युनिवर्सिटीच्या भरगच्च कॅन्टीन मधील हा फोटो आहे. येथे चहा पंधरा आणि कॉफी वीस रूपयाला मिळते. आम्ही उधार देत नाही असे सांगणारे अनेक पाट्या ह्या खिडकीत दिसल्या आणि मला पै आठवला.
पै .. बस एवढंच नाव माहित आहे . पै मुळचा कानडी किंवा मंगलोरी असावा आणि मी जेथे चित्रकलेचे सात वर्ष धडे गिरवले ते एल एस रहेजा स्कूल ऑफ आर्ट, बांद्रा येथील कॅन्टीनचा मालक.
पंचवीस वर्षांपुर्वीचा काळ. तेथे अशी पाटी कधीही पाहिली नाही. बाहेर तीन रूपयाचा असला तरी येथे एक रूपयाचा चहा मिळायचा. पंधरा रूपये राइल प्लेट. वडापाव, समोसा, ब्रेड बोंडा, ऑमलेट पाव इ ठराविक मेनू असायचा. बान्द्रा स्टेशन वरून कॉलेजला चालत जायला दहा ते बारा मिनीटं लागायची. हातान रंगाचे सामान आणि बर्याचदा पोर्टफोलियो असायचा. मग कॉलेज कॅन्टीन गाठायचं आणि सुसकारा टाकायचा. पै ने इतरांपासून लपवून कोपर्यात माझ्यासाठी एक लिंबू सरबताचा ग्लास ठेवलेला असायचा. कॉलेजचे सकाळचे वर्ग सुटून दुपारचे वर्ग भरायची वेळ झाली की कॅनटीन गजबजायचे. म्हणायचा .. तुमची पोरं ह्या कॉलेजला शिकायला येतील तेव्हा पण येथे मीच असेन. ते ही खरं वाटायचं .. कारण पै होता म्हणून अनेकांचे उपासमार टळले. कॉलेज जितकं मोठं तेवढीच कॅन्टीन मध्ये मुलांची रेलचेल असते आणि असायला हवी. तेथे स्वस्ताई हवी. प्रत्येक मुलाला परवडेल असे खाणे हवे. तसं पै च कॅन्टीन.
आमचे शिक्षकही असे होते की अधूनमधून वर्गाला चहा पाजायचे. कधी वडापावची ट्रीट ही द्यायचे. एखादा विद्यार्थी उपाशी असेल तर कॅन्टीन मधून खायला मागवणार्या शिक्षिका पाहील्या ते कला महाविद्यालयातच. मग त्यांनाही आमच्या ट्रीट परवडायला हव्यात की ..
एक आठवण..
मी नुकताच तैलरेगांच्या मोठ्या ट्यूबचा स्टॉक विकत घेतला होता. तैलरंग तसे महाग असतात. एक दिवशी ती भरलेली पिशवी बाकावर विसरून घरी गेले. एरवी बाकातील लॉकर मध्ये ठेवायचे. दुसर्या दिवशी वर्गात आल्यावर आठवले. खूप शोधाशोध केली तरी सापडेना. शिरीश मिटबावकर सर वर्गात आले. नवे रंग ? किती खर्च केलास? सर .. साडेचार हजार गेले ..आता परत कुठून घेऊ?
मिटबावकर सरांना ती पिशवी संध्याकाळीच सापडली होती आणि ती जपून कपाटात ठेवली होती. एका अटीवर रंग परत मिळतील म्हणाले .. संपुर्ण वर्गाला आज तू फुकट चहा पागायचास... म्हणजे तू परत कधी रंग असे हरवणार नाहीस. सकाळीच शंभराची नोट बाबांकडून हातात आली होती त्यामुळे पुर्ण वर्ग म्हणजे तीस रूपयात माझे काम होणार म्हणून मी पण खूष ! खरंच त्या दिवशी जाणवले की पै चे कॅनटीन खूप परवडायचे.
संध्याकाळी उशीराच शबनमच्या झोळीत किलोभर नाणी आणि नोटा घेऊन अगदी साध्या पहरावातला पै विरार लोकलने घरी परतायचा.
सकाळी पुन्हा वाळेत हजर रहायचा. कॅनटीनमध्ये दोनतीन मुले देखील कामाला असायची. अनेकांनी पै कडून उधारीवर वडापाव आणि राइसप्लेट खालले आहेत. पै आठवण करून द्यायचा. अनेकांनी उधारी दिली पण काहिंनी कॉलेज संपले तरी उधारी द्यायची विसरून गेले. मित्र एकत्र जमले की कोणी म्हणायचे माझी शंभर ची उधारी द्यायची बाकी .. तर कोणाची तीनशे बाकी होती.
पुढे ते कॉलेज बंद झाले तेव्हा पै ने काही वर्षे विरार ला ज्यूस सेंटर चालवले.
आजचा काळ वेगळा आहे. महागाइ वाढली आहे म्हणून कॉलेज कॅन्टीनच्या खिडक्यांवर अशा पाट्या शोभत नसल्या तरी नाइलाजास्तव लावली जात असावीत. पण पै असता तर पाटीविणा सगळं निभवून नेलं असतं !!
..... Bhavna Sonawane. 2026.
